انحصار مدرک‌گرایی، سدی در برابر امنیت غذایی؛ گفتگو با دکتر تارا زارعی درباره تحول دانش‌بنیان در صنعت شیلات

سرویس علمی و دانشگاهی: صنعت شیلات ایران برای گذار از تولید سنتی به بهره‌وری مدرن، نیازمند یک انقلاب در مدیریت منابع انسانی است. دکتر تارا زارعی، کارشناس ناظر بر کیفیت و توسعه بازار آبزیان، معتقد است که حضور متخصصان هوش مصنوعی، فیزیک، اقتصاد و حقوق در کنار متخصصان شیلات، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی است. در ادامه مشروح گفتگوی ما با ایشان را می‌خوانید.

پرسش: خانم دکتر زارعی، چرا معتقدید که صنعت شیلات باید فراتر از فارغ‌التحصیلان رشته شیلات به دنبال جذب نخبگان باشد؟

دکتر زارعی: ببینید، مسائل امروز صنعت شیلات از جنس «سیستم‌های پیچیده» هستند. ما برای حل چالش‌هایی مانند کاهش ضریب تبدیل غذایی (FCR) یا پیش‌بینی دقیق تلفات، دیگر نمی‌توانیم صرفاً به دانش سنتی بسنده کنیم. حل این مسائل نیازمند ترجمه چالش‌های صنعت به زبان نخبگان سایر رشته‌هاست. ما نیاز داریم متخصصان ریاضی، فیزیک، علوم داده و حقوق را وارد میدان کنیم. راه‌حل اصلی ما، جایگزینی متخصصان شیلات نیست، بلکه تکمیل دانش آنان از طریق تشکیل تیم‌های میان‌رشته‌ای است.

پرسش: شما به «جذب بر اساس مسئله» به‌جای «استخدام بر اساس مدرک» اشاره کردید. این مدل دقیقاً چگونه عمل می‌کند؟

دکتر زارعی: در حال حاضر، شرایط احراز شغلی در سازمان‌ها بر اساس فهرستی محدود از مدارک تحصیلی است. این یعنی یک نابغه ریاضی یا هوش مصنوعی، حتی اگر راهکاری برای پیش‌بینی سیلاب مزارع یا بهینه‌سازی جیره داشته باشد، راهی برای ورود به سیستم ندارد. پیشنهاد بنده این است که فراخوان‌ها بر اساس «صورت‌مسئله» منتشر شوند؛ مثلاً فراخوان برای «کاهش مصرف انرژی در سامانه‌های هوادهی». در اینجا هر تیمی که توان حل مسئله را دارد، صرف‌نظر از عنوان مدرک تحصیلی، باید بتواند مشارکت کند.

پرسش: نقش رشته‌هایی مثل فیزیک و محاسبات پیشرفته که شاید در نگاه اول دور از شیلات به نظر برسند، در این میان چیست؟

دکتر زارعی: فیزیک در شیلات کاربردهای شگفت‌انگیزی دارد؛ از مدل‌سازی جریان آب در قفس‌های دریایی گرفته تا طراحی حسگرهای نوری و صوتی برای پایش رفتار ماهی. حتی در جیره‌نویسی، یک متخصص محاسبات فیزیکی می‌تواند الگوریتم‌هایی برای بهینه‌سازی چندهدفه طراحی کند که هم‌زمان هزینه را کاهش و ضریب تبدیل را بهبود دهد. ما باید از عنوان کلی‌تر «متخصص مدل‌سازی و محاسبات پیشرفته» استفاده کنیم تا بهترین روش‌ها (از کلاسیک تا هوش مصنوعی) برای حل مسئله به کار گرفته شوند.

پرسش: در حوزه هوش مصنوعی و بیوتکنولوژی، چه افق‌هایی را برای شیلات متصور هستید؟

دکتر زارعی: هوش مصنوعی نباید صرفاً ابزار تبلیغاتی باشد. ما به AI برای برآورد زی‌توده از روی تصویر، تشخیص زودهنگام بیماری و تحلیل داده‌های بازار صادراتی نیاز داریم. در بیوتکنولوژی هم هدف ما فقط رشد سریع نیست، بلکه ایجاد تعادل میان سلامت، رفاه آبزی و کیفیت محصول است. البته تأکید می‌کنم که موفقیت هوش مصنوعی در شیلات، منوط به داشتن «داده معتبر» و «استانداردسازی» است که خود نیازمند مدیریت دانش سازمانی است.

پرسش: شما به نقش متخصصان حقوق و مدیریت هم تأکید ویژه‌ای دارید. چرا؟

دکتر زارعی: چون بسیاری از طرح‌های فنی شیلاتی به دلیل ضعف حقوقی یا اقتصادی شکست می‌خورند. ما برای بازطراحی فرآیندهای صدور مجوز (BPMN)، تنظیم قراردادهای انتقال فناوری و مالکیت فکری، و همچنین تحلیل زنجیره ارزش و صادرات در مناطق مرزی، به حقوق‌دانان و اقتصاددانان نیاز داریم. حضور یک حقوق‌دان باید از ابتدای پروژه باشد تا از اختلافات و تخلفات احتمالی پیشگیری کند، نه اینکه فقط هنگام بروز مشکل به او مراجعه شود.

پرسش: برای عملیاتی شدن این دیدگاه‌ها، چه برنامه‌ای پیشنهاد می‌دهید؟

دکتر زارعی: من پیشنهاد ایجاد «برنامه ملی یا استانی نوآوری میان‌رشته‌ای شیلات» را دارم. این برنامه باید شامل شناسایی مسائل واقعی، تشکیل تیم‌های چندتخصصی (شامل متخصص شیلات، فناوری و اقتصاد) و اختصاص گرنت‌های رسمی و قراردادهای دارای بیمه و دستمزد باشد. نخبگان باید بدانند که در قبال حل یک مسئله واقعی، از حمایت مالی و معنوی برخوردار می‌شوند.

پرسش: و به عنوان سوال آخر، شاخص موفقیت این طرح‌ها از نظر شما چیست؟

دکتر زارعی: شاخص موفقیت ما تعداد تفاهم‌نامه‌ها نیست؛ بلکه کاهش ملموس تلفات، افزایش صادرات آبزیان، تجاری‌سازی اختراعات و در نهایت، ایجاد اشتغال پایدار برای نخبگان در مناطق محروم و مرزی است. موفقیت یعنی تبدیل یک ایده آزمایشگاهی به یک پایلوت صنعتی موفق.

پایان پیام/